لومړۍ برخه :
کاکاجي صنوبر حسين مومند د شلمې پيړۍ په هغه پښتنو مشرانو کې د سر سړی ګڼل کيږي چې کار او زيار يې يوستوی نه دی بلکې ډير اړخونه لري ۔ هغه په پښتو ادب کې د مجلسي تنقيد بنسټګر بلل کيږي ، د پښتو ژورنالزم په بنياد ايښودونکو کې هم شامل دی ، خو د دې سره سره کاکاجي صنوبر حسين مومند يو عملي سياستمدار او انقلابي مبارز هم و چې د وطن د آزادۍ د پاره او استعمار په ضد يې وسله واله ، قلمي او سياسي مبارزه هم کړې ده ۔
کاکاجي د مبارزې په هره بڼه او هر ډول يقين درلود ځکه يې په انتخاباتو کې برخه هم اخستې ده ۔ په يوازی ځان يې د پښتو مجلې ليکلې هم دي او چاپ کړې هم دي او د دې سره سره يې خلکو ته رسولې هم دي ۔
د کاکاجي صنوبر حسين مومند د زيږون د نيټې او ټاټوبي په حقله په پيښور کې د انګليسي ژبې استاذ او ليکوال شير عالم شنواري “مشال ډيجيټل” ته وويل :
“صنوبر حسين کاکاجي مومند په کال ۱۸۹۷ کې د پيښور سره نزدې په يو مشهور کلې “کږه وله” کې پيدا شوی و ۔ تر لسمه يې سبق ويلی و او بيا وروستو داسې يو نيم کال پورې د پرايمرۍ سکول استاذ پاتې شوی و خو د هغې نه پس يې په مکمله توګه سياسي مبارزې ته لاس اچولی و ۔ هغه په خپلو څو انټرويوګانو کې ، په خبرو کې او ليکنو کې دا واضحه کړې ده چې زما د ادب او سياست يو هدف و ، او هغه يو مترقي سياست و ۔ يعني د لاندې يا شاته پاتې طبقو د پاره يو حيثيت او د هغوی د حق خبره کول ۔ دا يې لومړنی هدف و “
په عملي سياست کې د کاکاجي لومړی خپلواکه ګام په کال ۱۹۲۴ کې “د زميندرانو انجمن” جوړل و چې د خپلې سيمې د کروندګرو او بزګرانو د حقونو د پاره يې غږ پورته کولو ۔ په ورپسې کال کې يې د خپلو ملګرو عبدالرحمان ريا او عبدالعزيز خوش باش په مرسته د “نوجوانان سرحد” په نوم يو تنظيم جوړ کړو ۔
کاکاجي د هند د نيمې وچې د آزادۍ اتلانو بهګت سنګ ، سک ديو او بې کې دت سره هم نزدې اړيکې لرلې او د هغوی جوړ کړي ګوند “سوشلسټ ريپبليکن ايسوسي ايشن” سره يې هم تعلق و ، ځکه د دې ګوند جوړ کړي محاذ ” نوجوان بهارت سبها ” کې يې خپل تنظيم ضم کړو او د دې جنرل سيکرټري وټاکل شو ۔ په کال ۱۹۲۹ کې د “نوجوان بهارت سبها” او “کيتي پارټي” په کلنۍ غونډه کې په لاهور کې د کاکاجي صنوبر حسين مومند کړی تقرير د ګډونوالو د توجه مرکز وګرځيدو ۔
د کال ۱۹۳۰ په اپريل مياشت کې کله پيرنګيانو د پيښور په قصه خوانۍ بازار کې په لاريون کونکو مرمۍ وورولې نو کاکاجې صنوبر حسين مومند په لومړي ځل بنديوان شو خو د زنداني کيدو نه وړاندې کاکاجي په پيښور کې د خپلو افکارو خورولو د پاره د “سرفروش” په نوم يوه اوونيزه چاپ کول پيل کړي وو ۔ د څو ګڼو چاپ کيدو نه پس د پيرنګيانو لخوا په دې اوونيزه بنديز لګيدلی و ۔
د پيښور په بالا حصار کلا کې د شپږ مياشتو بند تيرولو نه پس کاکاجي راخلاص شو او د “سيلاب” په نوم يې يو اخبار جاري کړو خو د دې درې ګڼو چاپولو نه پس حکومت بيا د هغه د نيولو امر وکړو ۔
په کال ۱۹۳۱ کې کاکاجي د زندان نه بچ کيدو او د پيرنګيانو په ضد وسله واله مبارزه کولو د پاره مومندو ته د ترنګزو حاجي صيب خوا ته لاړو او له هغه ځايه د باجوړ “سوال قلعه (کلا) ” ته لاړو ۔
د اسلام اباد په “قايد اعظم پوهنتون” کې استاذ او محقق ډاکټر حنيف خليل په کاکاجي يو کتاب ليکلی دی او د کاکاجي ناچاپه کتابونه يې هم چاپ کړي دي ۔ هغه د کاکاجي د سياسي ، ادبي او صحافتي خدماتو په اړه د يوې پوښتنې په ځواب کې “مشال ډيجيټل” ته وويل:
“د کاکاجي صنوبر حسين مومند د ژوند ، مبارزې او خدماتو درې غټ اړخونه دي ۔ يو سياست ، دويم ادب او دريم صحافت ۔ کاکاجي په خپله يو مرکه کې فارغ بخاري صيب ته ويلي وو چې زما د ژوند غټ مقصد دی سياسي مبارزه ۔ ادب او صحافت زما د دغه سياسي فکر ، نظر او عملي مبارزې د پاره لارې دي او د سياست مخ په وړاندې بوتلو ذريعې دي ۔ ګويا هغه په خپل فطرت کې په خپل مزاج کې سياستدان و ، خو سياستدان هم د داسې يوې اعلا پايي او د داسې يو ځانګړي شخصيت سره چې د هغه خودداري ، د هغه کمټنټ ، د هغه صادقانه جذبه او د هغه په سياسي شعور کې بيخې صداقت داسې دی چې بل مثال نه لري ۔ يوازی د پښتنو سياست يې نه دی کړی بلکي د ټولو انسانانو ، د پريوتې طبقې ، د مزدور ، محنت کش ، خواريکښ ، دهقان او د لاندې طبقې د راوچتولو سياست يې کړی دی ۔ د سامراج خلاف مزاحمت يې کړی دی ۔ د هر جابر خلاف په کلکه ودريدلی دی ۔ او مونږ او تاسو ته پته ده چې زمونږ په خاوره جابر او حاکم انګريز او پيرنګی پاتې شوی دی نو کاکاجي ډيره په نره د پيرنګي خلاف عملي مبارزه کړې ده ۔ سياسي مبارزه يې کړې ده ۔ اتلس کاله هغه په سوال قلعه کې نظر بند و ۔ د انګريزانو نه يې فرار کړی و چې انګريز يې ګرفتار نه کړي ۔ بيا اتلس کاله پس چې انګريز د دې خاورې نه تلی دی نو کاکاجي واپس پيښور ته راغلی دی د سوال قلعه باجوړ نه او د خپل سياست سره سره يې د ادب ته هم ملا تړلې ده ۔ ښکاره خبره ده چې کله هغه خپله سياسي مبارزه مخ په وړاندې بوتله نو په دغه وخت کې هغه د خپل آواز رسولو هم ضرورت و ، د خپل آواز رسولو د پاره هغه د صحافت لاره اختيار کړه او د کال ۱۹۳۰ په خواوشا زمانه کې يي دوه درې مجلې راوويستې ۔ په هغه وخت کې سايکلوسټايل پريس و يعني دا نوی پريس موجود هم نه و ۔ هغه “سيلاب” ، “شعله” او “سرفروش” په نوم باندې داسې رسالې راوويستې چې په پښتو کې د باچا خان د “پښتون” مجلې نه پس ډير زر درې مجلې په يو ځای راغلې ۔ کاکاجي چې کله دغه صحافت د خپل سياست او سياسي مبارزې د پاره مخ په وړاندې بوتلو نو ورسره يې د ادب لمن هم نيولې وه ، کله به يې ترجمې کولې ، کله به يې تاريخ ليکلو ، کله به يې تحقيق کولو “
دوام لري
